De epigenetica van trauma

Wanneer ervaringen biologie worden

Binnen lifestyle medicine groeit het besef dat gezondheid veel meer is dan een optelsom van onze genen. We zijn geen gevangenen van ons DNA. Wat we eten, hoe we slapen en hoe we bewegen beïnvloedt voortdurend hoe ons lichaam functioneert.

Genen zijn geen vaststaand lot.

Steeds vaker hebben we het over epigenetica. Dit vakgebied onderzoekt de processen die bepalen welke genen 'aan' of 'uit' staan, zonder de DNA-code zelf te veranderen. Zie je genen als de bladmuziek, en epigenetica als de muzikant: de noten staan vast, maar de uitvoering kan totaal verschillen.

Het lichaam luistert voortdurend naar de context waarin je leeft. Factoren zoals voeding en beweging geven instructies aan onze genen, maar ook stress en emotionele belasting blijken krachtige epigenetische regisseurs te zijn. Het is dus niet omdat je genetisch belast bent met een hoog cholesterol of hartfalen, dat dit onvermijdelijk je lot is. Jouw levensstijl vormt de schakelaar.

Wanneer stress biologie wordt

Langdurige stress houdt het lichaam in een constante staat van paraatheid. De neurobioloog Bruce McEwen beschreef dit als allostatic load: de cumulatieve slijtage van het lichaam door chronische stress. Die belasting verhoogt niet alleen de psychische druk, maar ook het risico op ontstekingen, immunologische stoornissen en hart- en vaatziekten.

“Stress is not just psychological; it becomes biologically embedded.”

Soms is dit stress-systeem echter ouder dan ons eigen levensverhaal. Onderzoek van Rachel Yehuda, een pionier in de epigeneticastudies, toonde aan dat kinderen van Holocaustoverlevenden een veranderde cortisolregulatie hadden. Hoewel zij de oorlog niet zelf hadden meegemaakt, functioneerde hun stress-systeem alsof de wereld een permanent gevaar was. Trauma werd hier niet genetisch, maar epigenetisch doorgegeven.

“Parental trauma can leave biological signatures in the stress response system of their offspring.”— Rachel Yehuda

Het lichaam onthoudt wat wij zijn vergeten

Trauma leeft niet alleen in herinneringen, maar in het lichaam zelf: in spierspanning, ademhaling, immuniteit en hormonale regulatie. Zoals de bekende psychiater Besel van der Kolk het treffend verwoordde : 'The body keeps the score.'

Bij transgenerationeel trauma wordt vaak geen verhaal doorgegeven, maar een lichaam dat geleerd heeft alert te zijn. Waakzaam voor verlies. Waakzaam voor verlating. Waakzaam in vertrouwen, nabijheid of autonomie.

Die waakzaamheid kan zich op heel verschillende manieren tonen. Iemand kan moeite hebben met vertrouwen zonder ooit bedrogen te zijn. Een diepe angst voor verlating ervaren zonder die zelf te hebben meegemaakt. Of een voortdurende innerlijke onrust voelen terwijl het leven objectief veilig is.

Het lichaam draagt wat nooit volledig verwerkt werd.

In mijn praktijk zie ik dit dagelijks. Cliënten die vertellen dat nare ervaringen uit het verleden 'nu wel weg of verwerkt zijn', terwijl hun lichaam op de behandeltafel een heel ander verhaal vertelt. De onverklaarbare onrust, de chronische pijn of de diepe angst voor verlating zonder duidelijke aanleiding: het is een lichaam dat geleerd heeft om alert te zijn.

Het ACE-onderzoek (Adverse Childhood Experiences) bevestigt dit: hoe meer belastende ervaringen in de kindertijd (zoals emotionele onveiligheid of afwezige ouders), hoe groter de kans op chronische ziekten, verslaving en depressie op volwassen leeftijd. Stress, gedrag en ziekte zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden.

“Adverse childhood experiences are among the strongest predictors of health outcomes across the lifespan.”— Felitti & Anda

Heling is een biologische toestand

Een cruciale nuance, zeker binnen lifestyle medicine, is deze: heling gebeurt niet alleen via begrijpen. Trauma zit immers niet in de gebeurtenis zelf, maar in het zenuwstelsel.

Peter Levine, grondlegger van Somatic Experiencing, verwoordt het zo:

“Trauma is not in the event; it is in the nervous system.”

En Stephen Porges toont met de polyvagaaltheorie dat veiligheid geen mentaal concept is, maar een biologische toestand. Je kunt jezelf niet 'veilig denken' als je zenuwstelsel in overlevingstoestand staat. Daarom voldoet enkel praten vaak niet. Het lichaam moet nieuwe ervaringen opdoen: ervaringen van veiligheid, regulatie en verbinding.

Wanneer heling belichaamd wordt

Lichaamsgerichte therapieën zoals fasciatherapie, ademwerk, Somatic Experiencing, Internal Family Systems en systemisch werk nodigen het zenuwstelsel uit om de vastgezette overlevingsenergie te ontladen. Dit gaat niet via analyse, maar via ervaring.

Ook co-regulatie - het tot rust komen in de nabijheid van de ander - is essentieel. In een veilige therapeutische relatie leert je lichaam dat het niet langer alleen hoeft te overleven. Het begint vaak heel eenvoudig :

• sta op

• adem in

• maak jezelf groot

Niet om te vechten, maar om jouw plek in te nemen. Zoals Edith Eger schreef : 'Healing is about choosing life, again and again.'

Bewustwording van het patroon

Transgenerationeel trauma toont zich vaak in herhaling. In relaties die verlaten. In relaties die je vermijdt. In situaties waarin je opnieuw alles alleen draagt.

De vraag is niet waarom dit gebeurt, maar wat je ermee doet.

Ga je het patroon uit de weg? Of durf je het aan te kijken?

Kun je aanwezig blijven wanneer het spannend wordt?

Kun je in je kracht blijven staan wanneer oude angsten geraakt worden?

Elke keer dat je kiest om te voelen in plaats van te vermijden, verandert er iets — in jou én in wat je doorgeeft.

Tot slot

De epigenetica leert ons dat biologie geen noodlot is. je genexpressie blijft beïnvloedbaar en je lichaam blijft leerbaar. Wanneer we trauma erkennen als biologische realiteit, werken we niet alleen aan onze eigen gezondheid , maar ook aan die van de generaties die volgen.

Het lichaam onthoudt. Maar het lichaam kan ook leren loslaten.

Voel je dat dit resoneert?

Wanneer je merkt dat lichamelijke klachten, stress of relationele patronen dieper lijken te liggen dan je eigen verhaal, kan het helpend zijn om dit niet alleen cognitief, maar lichaamsgericht te benaderen.

In mijn praktijk werk ik met zachte, lichaamsgerichte therapie en begeleiding, afgestemd op het tempo van jouw zenuwstelsel. Niet om te forceren, maar om ruimte te maken voor wat vastzit.

Je bent welkom om dit samen te verkennen — op een manier die veilig, respectvol en belichaamd is.

Bronnen

• Rachel Yehuda et al (2015)

• Felitti, V.J.Anda, R.F. et al (1998)

• McEwen, B.S. (1998)

• Bessel van de Kolk: The body keeps the score

• Stephen Porges: The polyvagal theory

• Peter Levine: The tiger awakes

• Edith Eger: The choice